Ալավերդի

Բաբոյի ու պապիկի փայտե տունը, որի ներսում «Կլեկչի[1] պապիկի» սարքած «պեչկն» էր, պեչկի կողքի թախտը, պլեճի[2] ու բաբոյի պատմած հեքիաթների ծխե բուրմունքը: Տան առջևի այգին, որ 3-4 տարեկանում ինձ թվում էր անանցանելի, մութ անտառ: Սաթիկ մոքորի՝ պապիցս ժառանգած պայծառ ժպիտն աչքերում ու անդադրում ձեռքերը, որ բերանում հալվող, անուշաբույր տաք գաթաներ ու քաղցրահամ կալաներ էին պատրաստում ցեղի հերթական քեֆի համար: Անո մոքորի տունը, որ ամեն անգամ այցելելիս զարմացնում էր վերջին նորարարության առկայությամբ ու ռայկոմի մասին անվերջանալի պատմություններով: Ռիմա մոքորի իններորդ հարկում գտնվող տան ննջարանը, որի պատուհանից գիշերը քեզ էին նայում կապույտ, խորհրդավոր հսկաները, որ միայն 8-րդ դասարանում կարողացա պարզել, որ կապույտ նեոնե տառեր էին, ու ոչ հոբբիտների աշխարհից դուրս պրծած ու չգիտես ինչպես Ալավերդում հայտնված տարօրինակ էակներ: Որի պատուհանից գիշերը լսվում էր գնացքի սուլոցը, ու դու երազում էիր վագոնի մասին, որը քեզ Ալավերդու փափուկ ներքնակից հասցնելու էր Ադլերի չոր ու ճռճռան մահճակալ: Որի խոհանուցում միալար երգում էր ռադիոն, որից դու վախենում էիր. երբ տունը լռում էր, նա խիստ ազդարարում էր. «Говорит радиостанция Маяк», ու դու կուչ էիր գալիս խոհանոցի թախտին՝ փրկություն գտնելով պատին փակցված աշխարհի քաղաքական քարտեզում. գունավոր էր, մեծ ու շատ-շատ պետություններ ու քաղաքներ կային, տարօրինակ ու ծիծաղելի անվանումներով:

Ալավերդում միշտ տաք է: Արևոտ: Ու արևը փայլում է սև ժայռերի ու Պասիլոկի[3] վրա, որտեղ չէի սիրում գնալ, չգիտեմ ինչու...Արևը երբեմն փայլում էր Դեբեդի ու քարափի պատից քաղաքին նայող Թումանյանի նկարին:

Ալավերդում լուռ է: Չնայած պղնձի գործարանին: Լուռ է ու տաք: Մարդիկ ապրում են, երազում ու բամբասում: Բարձր, երևի լռությանն էդպես են դիմադրում:

- Ախչի, էդ լրբին չես տենում, ղաստի չի այ վեր ունում հեռախոսը:
- Բալքիմ զբաղված ա, այ Վարդ:
- Հողեմ դրա գլուխը, զբաղվածս ո՞րն ա։ Իրան թանկ ա ծախում պռոստը: Ես դրան լավ գիդեմ:

- Թամար, ախչի խի՞ վեր չունեիր հեռախոսը: ...Հա՞, դե լավ, քի հմար տեղ ինք պահիլ, շատ էլ լավ, կառավարսկի տեղ ա: Էն ա հենց հըմիկ դուրս արի, գալիս ենք: Էրկու րոպե յեդնա ըտի ենք:

- Թամար, բարլիս, տենըմ ե՞ս էդ ինչ տեղ ինք պահիլ: [Մեռնիմ քի, հլա մի վեր արի, էդ կնգանը տեղ տուր: Ապրես, է, ախչիկ ջան, ապրես, էրևում ա մեր կողմերիցն ես, ալավերդցոնք ուրիշ են, էլի:] Լսի, էդ դրանց հարսն ասըմ են լավ էլ հարուստ տեղիցն ա, գիդե՞ս: Ասում ա, որ իմանայի, մեր հին խալադիլնիկը ուրիշին չէինք տալ, էն ա կբերեի քի հմար: Լավ էլ խալադիլնիկ ա, էս թազեքիցը: Հըմիկ էլ ուզում ա ավտո առնի: Հա բա՛: Վույ, Թամար, ախչի, չիմացա՞ր, դրանք ինչքան տվեցին Ռոզըկին: Հողեմ դրա գլուխը, շատ պինդն ա ձեռիցը: Վիիի, ազիզ, իսկականի՞ց:

Երթուղայինով Ալավերդուց գնում էի Վանաձոր:

[1] Ատաղձագործ
[2] Անմիջապես պղնձյա վառարանի վրա պատրաստված կարտոֆիլ: Բայց ինչպես երգը բառերի ու երաժշտության ամբողջությունը, չի, էնպես էլ «պղնձյա վառարանի վրա պատրաստված կարտոֆիլը» երբեք չի կարող պլեճ լինել:-)
[3] Ռուսերեն поселок բառից

Մի տարի Ամոջում դեղձ էր բռնել

«Ուրեմն մի օր, Քիսո ջան, լըսըմ ե՞ս, մի օր էս քու մոքրի մարդ Սամոն չեմ հիշում որդիան գեր, պըտի գնայի Թիլվիսի այրոպորտ դիմավորելու: Էդ տարին էլ բախչեն դեղձը լիքը՝ էնքան էր բռնել, չգիտեինք ինչ անենք: Պուճուր, պճղովի դեղձն էր, գիդես, չէ՞, էդ սորտը: Բարձեցինք ավտոն, ասի հետս տանեմ, Թիլվիս շուկայում կծախեմ:

Դե ինձ գիտես, էլի, Քիսո ջան, պրաֆեսըր մարդ եմ, չիմ լեզուներով կարըմ եմ խոսամ՝ հայերեն, թուրքերեն, ռըսերեն, վրացերեն: Էդ ա, հասանք քաղաք, ասի մնչա շուկա մտնիլս հարցուփորձ անեմ, տենամ ինչ արժի դեղձը: Ճամփին մի վրացի ռաստ էկավ, թե «պա չոմ պռադայոշ», ես էլ թե՝ «տրի ռռւբլի»: Էն ա, պայմանավորվեցինք, էդ մի յաշիկը թողեցի իրա մոտ, ես հետ էկա ավտոյի մոտ, որ մնացածն էլ տանեմ, տենամ Էդոն մնի հետ դռանը զրից ա անում: Մի թուրք էր, էն ա մոդիկացա, Էդոն ասում ա, «Պապ, դեղձն ուզում ա, ասի չգիտեմ ինչքանով ա, սպասի, պապան գա, կասի: Հիմա տես ինչ ես անում»:

Ես էլ սրան իմ ասածից մի քիչ թանկ ասի, մտքումս ասի, էն ա, էն մեկը համաձայն ա, սա չտա, էն արդեն կա ու կա: Մին էլ սա, թե հա, չիմ առնըմ եմ: Այ Քիսո ջան, հըմիկ ես էլ սկսել եմ մտածիլ, թե էն մի յաշիկը ոնց էն վրացուց վեր ունեմ: Ետ դառա, գնացի էդ վրացուն գդա, ասի, էկել եմ էս յաշիկը տանեմ: Սա էլ թե, այ մարդ ինձ ես խոստացել, էս ինչ ես անում: Ասըմ եմ, հլա դեսը մտիկ տուր, ես պուճուր մարդ եմ, գնացի, որ յաշիկները բերեմ, քի տամ, տենամ կնիկս արդեն մի ուրիշի հետ պայմանավորվել ա, բա ես կարա՞մ կնգանը մի բան համոզեմ: Տո՛ւր իմ յաշիկը գնամ, թե չէ կյանքս կուտի սաղ ճամփին: Տվուց էդ ա, Քիսո ջան, տարա տվեցի էն թուրքին, րիգունն էլ գնացինք Սամոյիս դիմավորեցինք ու եդ եկանք տուն: Այ տա, մինչև հըմիկ զըրմանըմ իմ, թե էդ պուճուր, անհամ պճղովի զադին ոնց էդքան փող տվին, է...»

Ֆրանսիական համալսարան, տնտեսագիտության ֆակուլտետ, առաջին կուրս, երևի 2002թ.

Բարձրահասակ, նիհարիկ մարմին, որ վերջանում է երկար մազերի տակից վառվող պայծառ ժպիտով: Այսպիսին էր Ժիրայրը 16 տարեկանում ու հիմա` 24-ում: Մարդիկ կան, որ վառվում են աստղերի նման կյանքի երկնակամարում` պարզ են, գեղեցիկ, լուսավոր: Հեռանում ու մոտենում են, բայց երբ աչքդ ընկավ երկնքին, էնտեղ են: Ժպտում են... Երբեմն տխուր, երբեմն զայրացած, երբեմն հուսահատ, հետո իմաստուն ու հանդարտ, երիտասարդ ու խենթ, ամաչկոտ ու զրնգուն:

Ի՞նչն է նրան առանձնացնում ամբոխից: Իր ապրելու անկեղծությունը:

Grand Canyon

Շունչդ կտրվում է: Ներսից մի կերպ դուրս է պրծնում փոթորկոտ մի լռություն ու արծվի թևերով սավառնում քարի ու գույնի այս թագավարությունում: Բնությունն այս արքայությունում կերտել է եգիպտական բուրգեր ու մայաների հեթանոս տաճարներ, խստաբարո ռոմանեսկ եկեղեցիներ ու անհավատալի համաչափ կամարներ: Ձյունաճերմակ, թավ հսկաները խոստանում են ձյան փափկություն, խորության վայելք ու թռիչքի գայթակղություն: Լուռ, վեհ, սպտիակ պարում են դեպի անտեսանելի Կոլորադոն:

Լսվում են միայն «աաա» «օօօօօօօ» «ըըըըըմմմմմմ» ու ֆոտոխցիկների չխկոցը...

Իսկ կիրճը ապրում է իր օրը՝ գրկախառնված արևին: Սպիտակ վեհությունից կերպարանափոխվելով հրե տաճարների... որոնք մխրճվում են անհավատալի երկնքի ծիածանե կուրծքը... Մայրամուտը կիրճի տարերքն է՝ գույների, վեհության, քարե գեղեցկության պատրանք, որ իր թանձր ներկայությամբ ընդմիշտ դաջվում է ներսում...

Մարդիկ շարունակում են զարմացնել ինձ...

«Անհավատալի պատմություն է», - սկսում է Վիրջինիան:

«Մորաքույրս 55 տարեկան էր, երբ առաջին անգամ սկսում է ինտերնետից օգտվել, ու Աստված գիտի, թե ինչպես, կապվում է իր երիտասարդ տարիների կումիրի հետ: Նա, դե ինչպե՞ս նկարագրեմ: Ասենք այսպես. Արգենտինայի Էլվիս Պրեսլին է, մի թերությամբ՝ կենդանի է: Ապրում է որպես լեգենդ, բայց իր առաջին տարիների հաջողությունից հետո էլ երբեք չի կարողացել հասնել փառքի նման գագաթի: Մինչև մորաքրոջս հանդիպելը ստիպված է եղել կյանքը ճաշակել է գրեթե իր ողջ դառնությամբ: Ճիշտ է, դեռևս երգում է, բայց հազվադեպ:

Հա, այդ ժամանակ մորաքույրս արդեն ութ երեխա ուներ... Թոշակի էր անցել (գրեթե ողջ կյանքում դպրոցի տնօրեն է աշխատել): Ու ահա սիրահարվում են:

Արդեն երևի տասը տարի է, միասին են՝ երկուսն էլ անասելի մեծ չափերի, թերթերում՝ միշտ գրկախառնված ու անկեղծորեն սիրահարված իրար: Էնքան, որ զարմիկներս չեն ներում մորը, ով կարողացել է թողնել աուտիզմով տառապող աղջկան հանուն ինչ-որ Բիլլի Կաֆարոյի...»

Սոպելանա

Սկզբից լսվում է աշխարհի վերջն ազդարարող ահարկու վշշյունը՝ վշշշշշ, դռռռռ, թշշշշշ, բուուուխ-բաաաա, հետո բլրի գագաթից առջևդ են սփռվում փոթորկոտ ալիքները. մեկը, մյուսը, երրորդը... փոքր, մեծացող, ավելի, ավելի, ահագնացող... Նոյեմբերյան ծովափը Սոպելանայում վերջին փոթորկից հետո դեռ սևադարչնագույն է, թաց: Բայց նոյեմբերյան արևը միևնույնն է, արև է՝ տաք, մեծ, փայլուն մի աչք, որ երկնքի անամպ կապույտից անթարթ նայում է ծովափին, հինգ-վեց լուռ ու ինքնավստահ սերֆերներին, սառը քամուց վախ չունեցող, հագուստների կույտերից ազատված ու ծուլորեն թինկն տված կամ արագ-արագ, մեծ-մեծ քայլերով ծովափը չափչփող ու այդ ընթացքում արևահարվող նուդիստներին, խելագարի պես դեպի ջուրն ու ջրից դուրս վազվզող ֆոքստերիերին, գրկախառնված երկու նիհարիկ տղամարդկանց, ծնողների ձեռքերից կախված, ամեն ցատկից կարկաչուն ու վարակիչ ծիծաղով լի աղջնակին, ալիքներից կնճռոտված լերկ ժայռին ու այս ամենին ուշադիր հետևող երեք կանանցս:

School improvement...

A while ago I was presenting a paper at a conference on school effectiveness and improvement in Mexico. After the presentation a strange guy in jeans, cowboy boots and a suspicious black leather holster on his hip approached me and introduces himself as a school principal from a remote pueblo somewhere on the border with the US. He said he wanted to share the success story of his school.

Apparently, they had a big issue with student achievement there. So, he decided to invite the fathers of the 8 graders to take the mid-term exams with their children. Mind you, the results were to be announced publicly... He invited the fathers to do the same for the finals as well. And, lo and behold, students suddenly wanted to learn!

Obviously, taking the exams made these farmers appreciate the hard work of learning and they started both learning themselves and assisting their kids in their learning process...

Javier Murillo


You can stuff the teacher room with 1000s of books, but this will not make them read if the reading culture is not there. You have to create such a culture, before you can nourish it! I would like to share a successful school improvement project in one of the schools in New Delhi.

About two years ago, a new principal was appointed to this school. To encourage the school to turn into a learning organization, she introduced DEAR time: Drop Everything And Read. At a certain time during the classes a bell goes on in the whole building and a sign flashes in all classroom, offices and corridors: DEAR. Everybody, even the cleaning personnel has to stop whatever they are doing at the moment, pick a book at hand and read for 45 minutes. Every day!

Now my kids can shout DEAR at home and well, we don´t have a choice, we read….

Tarika Roy